پۆدکاستی نوانە – ١٠ – چینایەتی شیعە و سوننە – ب ١

هەموو ئەو نەتەوە و دەوڵەتانەی دەیبینی، قۆناغی دروستبوونی خۆیان هەبووە. کە ئەمەش لەسەر بنەمای شێوەی بەڕێوەبردنی خێڵ و ناوچەوە سەرەتا چەکەرەی کردووە. لەوەوە ئیتر بەرەبەرە بنەماکانی نەتەوە و بیروباوەڕێکی موتربەکراوە دێنە کایەوە.  جا ئەم شتە نوێیانە هەر لەسەرەتاوە بە کێشمە دروست دەبن و دانپێدانیان قۆناغی دەوێت. بۆیە ئاینی ئیسلام و گەلانی ناوچەی دەورەبەری سەرهەڵدانی ئاینەکە لە دەرەوەی ئەو یاسایانە نییە. کلتور و فەرهەنگ دەتوانێت جیاوازییەکان تۆخ بکاتەوە، هەمان کات هەوڵدان بۆ لەناوبردنی رەنگی تر، دەکاتە دروستبوونی گشتگیرییەک لە نێوانی چەوساوەکان خۆیان. ئەم تاکتیکەش هەر لە دەزگاکەی کاری لێ دەکەیت بۆ ئەو پارت و بیروباوەڕانە رۆژانە دەیبینی، گەر تەنها بەچاوی بێلایەن و سەربەخۆ دیقەتی بدەیت. لەم ئەڵقەیەدا وەکو نوانەیەک بە:

  • مێژووییەکی کورتی هەر سێ گوندەکە (تایف، مەککە و یەسرب)
  • دەورانی پێش هاتنی پێغەمبەری ئیسلام و دەرکەوتنی
  • رەچەڵەکی خێڵەکی قوڕەیش و پاشان کاریگەری لەسەر ململانییەکان
  • تۆخبوونەوەی ملنان و ملهوڕی خێڵەکانی دەرەوەی بازنەی مەککە
  • کۆچی دوایی رابەری ئیسلام بەهۆی ژەهراویکردن
  • ململانێی قوڕەیش دژی یەسرب *ئەنسارەکان* دوایی نەمانی ڕابەر
  • کۆچی دوایی یەکەم خەلیفەی ڕاشدی و هاتنی ئیمامی عومەر
  • هاتنی ئیمامی عوسمان و تۆخبوونەوەی ئەمەوییەکان

بەستەرەکانی تایبەت بە ناوەڕۆکەکە:

لەم شوێنانە ڕاژە کراوە بۆ هەموو سیستەمەکان و دەتوانی بگوێبیستی بن:

لە ” حەربا ”ــی چیخۆفەوە (کوردێنراوە)

بنکەی پۆلیسە و کاکی بەڕێوبەر و یاریدەدەرەکەی قنج خۆیان گۆڕیووە و بسکەی سمێڵیان دێ. تازە موچەی مانگی پێش پێشووتریان وەرگرتووە. شار خامۆشە و هەموو شت بەپێی تەلی دادگا دەسوڕێ. لە سەریانەوە تەرازوویەک دانراوە و ژنێکی چاوبەست گرتویەتی بەدەستیەوە. لەسەر ئەویشەوە وێنەی جووت سەرکردە دانراوە.
یاریدەدەر: جەناب، باشتر نییە نیشانەی داد و یەکسانی لەسەرو وێنەی جووت سەرکردەوە بێت؟ چونکە هەردووکیان پارێزەری داد بوون و مەعالیان هەمیشە جەختیان لە دادپەروەری دەکردەوە.
بەڕێوبەر: من چەن دەتکەم بە ژێر سک، بەڵام تۆ هەر دەبیت بە پاڵدو*. ئاخر نازانی گەر هەردووکیان نەبان، نە ئازادی نە داد و نە ئەم وڵاتەش دەبوو. کورە من و تۆش بە رەزای ئەوان لێرەین.
یاریدەدەر: ئەها، وەڵاهی ئینسان تا دەمرێت هەر فێری حیکمەت و مەنتق دەبێت لە جەنابتەوە. تۆ سەیری سەیری من چیم بیرچووە. تکایە بمانبوورە بە گەورەیی خۆتان.
بەڕێوبەر: گرنگ ئەوەیە تۆش بیگەیەنیت، وەکو دەزانیت ئێمە مستی دەستی دادپەروەرین لەم شارە.
لەپڕ غەڵبە غەڵبێک دێت و هەرایەک لە قاوشی بەردەمیان وا نزیک دەبێتەوە. هونەر، کە پۆلیسێکی جێگیرە لە بەڕێوبەبەرایەتی بە بڕوانامەی ٦ـی بنەڕەتییەوە. لەشێکی پتەو و قیافەیەکی هەیە، کە نایەڵێت ئەو حەشامەتە بگەنە لای ژووری بەڕێوبەر. بەڕێوبەر و یاریدەدەر بە سەرسوڕمانەوە بۆ یەکتری لە دەرگاکە نزیک دەبنەوە و دەیکەنەوە.
– ها هونەر ئەم گەڕەلاوژێیە چییە؟؟
هونەر: قوربان، ٥ کەسن دەرەقەتیان نایەم بەپاڵ منیان هێناوە لەوسەرەوە.
– هێی هێی، حەمامە یا کاروان سەرا، ئەم شاتەشاتە چییە بەم سەبای ساڵحانە؟!
یەکێک دەستی بەخوێنەوە دەڵێ: کورە قوربان فریامان کەوە. ئەو سەگە قەپاڵی لێم داوە. هەم هەراسانی کردووم لەبەر ئازاری و هەم دەترسم خوانەخواستە ”هار” بووبێت و بمرم ئەی هاوار… خۆت دەزانی هەر هیچم لێ نەیەت، ئەوە من بەرگدوورم و هەموو ئەم شارە دەمناسێ. دەستی راستمە و کۆی کارەکانم بەوەوە بەندە.
لەولاوە سەگێکی سپی وەکو بەرخ بە دەستی یەکێکیانەوەیە. پاکوتەمیز دیارە و جۆرەکەی لەو سەگانەی کۆڵانی قەسابان ناچێت. یا لەوانەی لای مەڕوماڵات، کە هەوشار و پشدەرن. ئەمە یجووکتر و لوولە و پەرچەمی چاوەکانی بە ئاستەم دەرخستووە.
– هێواش هێواش! دەتناسمەوە تۆ کاکە سایبی بەگدرووی. ئادەی ئەو سەگە.. دەی بیهێننە ژوورەوە بانگی لێکۆڵەر بکە با دۆسییەکەی بۆ بکەمەوە و تەربیەتی بدەم خاوەنەکەی. بیکەم بە عیبرەت بۆ ئەوانەی وا دەزانن ئەم شارە بەرەڵاخانەیە و رۆڵەکانی خزمەتکاریانن. وەڵا خۆش، لە ژێر چاودێری مندا و لە پاڵمدا سەگ بەردەنە گیانی کاسبکارێک و کابرایەکی وەکو جەنابت کاکە سایب.
بەڕێوبەر سایب ئەفەندی دەناسێت لە دوورەوە. زۆری حەز لەوەیە بەشکوم بەم بۆنەیەوە قاتێکی رانکوجۆغەی مەرەزی بۆ چێ بکا. دیاری بە بەرتیل هەژمار ناکرێت. دەی ئەوە رۆژی ئاڵا و شەوی بەرات یادە مەزنەکە هەمووی لە پێشە.
— یەکێک لەوانەی پشتەوە دەڵێ: بەس قوربان ئەمە بەرەڵا نییە، ئەو رۆژە لای ماڵی برا گەورەی پارێزگار بینیم
یاریدەدەر: بە تۆزێک زاخ و ترسەوە تەماشای بەڕێوبەر دەکات و بەسەرسوڕمانەوە دەڵێ: برا گەورەی پارێزگاری خۆمانە!!!
بەڕێوبەر: ئێ کاکە سایب تۆ پیاوێکی کاسب و ماشەڵا ریشت سپییە. ماقوڵە خۆت خستۆتە ئاستی ئەم سەگە. نەدەکرا لێی بگەڕای بۆ خۆی. یانی سەیری بکە لەو دەمووچاوە بەرائەتە و لەشە خورینەیەی.
– ئاخر جەناب!!!
— بەس بەس ئاخر و ماخری ناوێت. بیپێچە جوان. یا عەزیەت مەکێشە بڕۆ بۆ لای هەر موزەمیدێک بۆت دەپێچێت. یاخود هەویرێکی بخەرە سەر. بەخوا ژەهریشی تێدا بێت دەیمژێت.
یەکێکی پیادە دەڵێ: نا جەناب وا نییە. من ئەوەی برا گەورەی پارێزگاری شەریفمان دەناسم. ئەو تۆزێک بچووکترە و توکی وا لوول نییە.
بەڕێوبەر: کەواتە کاکە سایب مەڕۆ بۆ لای کەس. هەروا بە برینەوە بوەستە با دۆسییەکە هەمووی بنوسین. سەیر سەیری ئەم بەرەڵاخانەیە. شەرتبێ وای لێ بکەم خاوەنەکەی ببێتە دەرس. دیارە ئەمە لە ئەوروپا هاتونەتەوە و بەخەیاڵی خۆیان لێرە شار بێ حاکمە. زۆر زۆر سەهوون.
ئەنجا هونەر دەڵێ: وەڵا جەناب من خۆم ئەمەم لە ماڵی سکرتێکی مەکتەبی جەنابی سەرۆک دیووە. بەو ئەمارەتەی رۆژی هەینی رابردووە لە داوەتەکەی کوڕ و برازای سەرۆک، کە هەردوو سەرۆک و سەرۆکەکانی تریش لەوێ بوون، ئەم لەوناوە یاری دەکرد. بەخوا خۆم بینیم بانگیان دەکرد: چیچۆ … چیچۆ
– وەکو وتم کاکە سایب، هەر شتێک خوا نەیکردبێت بە قسمەت نابێت. تۆش گەر هار بوایە خوانەخواستە یا نەخۆش بایە، ئەوە ئێستا لە هۆشی خۆت دەچوویت. ئینسان ناکرێت ئەوەندە لەسەر شت بکۆڵێینەوە. هەفتەیەک پشوو وەرگرە لەگەڵ خێزانت بچۆ بۆ سەیران بۆ ماڵە خزمان و سەردان گرنگە ها.. یا بڕۆ ماوەیەک لە باخی خۆت دوور لە ژاوەژاوی ئیش و شار بژێ. بەشەرەفم هەر ناشزانی چۆن چاک بوویتەوە. کورە جەنابی قائید وەحدە، ٩ فیشەکی پێوەیە و ماشەڵا دەڵێی ئاسکە لە تیڤی لە بەرەکانی جەنگ. قەپاڵی سەگ هەر شەربەتە و کەفارەتی گوناحە ئیشەڵا. بڕۆ خوات لە گەڵ.
هونەر بڕۆ ئەوەم بۆ بێنە جیجۆ..
هونەر: نا گەورەم بە چ و چیچۆی ناوە
– ئەڵا وەرە چیچۆ … چیچۆ

پەراوێز:
پاڵدو: قایشی پشتەوە زین و کورتانە. کە دەکەوێت ژێر کلکی وڵاخەوە لە خوارووی کۆمیانەوە. لە کوردەواری قایشی ژێرسک بۆ پتەوی و جێگری دەهێنرێتەوە. پاڵدوش بۆ خەڵکی پیس و گەوج.
حەربا Chameleons گیاندارێکی خشۆکە و بەوە ناسراوە، کە رەنگەکانی بەپێی ژینگە و چواردەوری دەگۆڕێت. جا بۆ ڕاوکردن بێت یاخود لە ترسی دڕندەکان.

پۆدکاستی نوانە – ٩ – هەڵاودێرکردنی لۆژیک/مەنتق

هەوڵێکە بۆ تێگەشتن لە هەڵاودێرکردنی و هەڵاوگێرکردنی لۆژیک/مەنتق بە کوردییەکی سادەتر لەوەی هەیە. کاریگەری نادروستی بەکاربردنی مەنتق بۆ پەروەردەیەکی خراپی تاک و کۆمەڵی ئێمە و دواخستنمان لەچاو هەموو ئەوانەی تر. مەبەست لێرەدا بەراوردی جیهانی سێیەم بەگشتی لەگەڵ وڵاتانی پێشکەوتووە. هەمان کات لێکدانەوەی ئەو هەموو هەڵانەیە بەپێی هاوپۆل و دابەشکردنی، کە چەند من و تۆش رۆژانە دەیکەین و توشی دەبین. بگرە دەوڵەت و دەزگاکانمان لەسەر هەمان بینای هەڵەی لۆژیکی دروست بووە، کە هەرگیز لە ماوەیەکی دووری رێژەییشدا چارە ناکرێت. جا نەمتوانیووە هەمووی بنوسم و قسەی لەسەر بکەم، بەڵکو دیارترین و زۆرترین ئەوانەم باس کردووە، کە لای خۆمان هاڕەی دێت لە چەلەحانێکانماندا.

  • بەکەسێتیکردن یا بەشەخسیکردن Ad hominem
  • بیانووی خولاوە یا خولانەوە بەهەمان خاڵدا Circular Reasoning
  • ڕەوایەتیدان بە هێز یا بە دەسەڵات و خەڵکی Argument from authority
  • خوای کونوکەلەبەر God of the gaps
  • بێ پەیوەستی و بێ رەبتی Non sequitur
  • لەگەڵ کۆمەڵێکی تر بەنمونەی ئاسان و سادەوە بۆ نزیکبوونەوە لە تێگەشتنی

لەم شوێنانە ڕاژە کراوە بۆ هەموو سیستەمەکان: